Pemuka jaku

Ligam bebini ngambi Riah, beranakka Padang. Padang angkat ari Sebaru Kalimantan, Indonesia pindah ka Rimbas. Dalam cherita ka ditusui urang ka tuai, Padang tu ngetu ba mayuh bengkah menua sebedau ngentapka diri di Rimbas. Peturun Padang, rebak Baat enggau anak iya Munan matak bala pindah ka Batang Melupa, pati ai Krian. Sida berumah ba menua ka dikumbai Nanga Meramuh, Ulu Melupa. Maya tu kelia, tuai ka ngiring bala benama Orang Kaya Temenggung Tandok. Rebak tu kelia, menua agi charut, mensia agi bebalas-balas bebunuh enggau bekayau pangan diri. Rumah sida, disebut kitai diatu "Tembawai Alah" dialah, lalu ditunu bala Balau ka datai ari Banting. Sida pepar mindah ngiga pendiau baru sepemanjai Batang Krian. Raban Beti, Jabas, Manju, Changgas, Gila enggau Chuk pindah ka Krian Tengah. Peturun sida ngentap ka diri di Nanga Drau, pati Kiba ai Krian berumah ba Tembawai Masing...

Lalu meh ngagai rumah panjai kami

Saturday, September 20, 2008

Lumbung Bundak Enggau Saban

Kena 13hb Julai 2003, Lumbung Bundak seduai Saban dipejadika (Niang) YB. Dato Sri Peter Tinggom ak. Kemarau (Ahli Parlimen P.205 Saratok). Sekeda bala ka bisi datai maya tu suba ianya YB. Dato Sri William Mawan ak. Ikom, YB. Datuk Peter Nyarok ak. Penghulu Enteri, Ybhg. Tuan Jelaing ak. Mersat, Mr. Paul Igai (Setiausaha Politik Kepala Menteri Sarawak), Mr. Empeni Lang, D.O Henry Ginjom ak. Lajim, bala pemesai-pemesai opis perintah enggau bala ka bukai.
Sekeda bala pemesai ka bisi datai, ari kiba Mr. Empeni Lang, D.O Henry Ginjom Lajim, YB. Dato Sri William Mawan ak. Ikom enggau Mr. Paul Igai.
Sebedau lumbung tu digaga baru, iya endang seruran diintu rayat menua tu. Ketegal laban ka udah kelalu lama, langkau tras ka endur manggaika Santubong seduai nyau udah runtuh. Tulang seduai mega mayuh ka lenyau dikachau jelu babas. Penghulu Garan ak. Chunggut, umbuh Bundak lalu berunding ngaga lumbung nya baru ngambika iya ulih dipeda lalu dikingatka nembiak rebak dudi ila. Lumbung tu digaga baru ngena duit ari (Niang) YB. Dato Sri Peter Tinggom ka endang siku ari peturun O.K Temenggung Tandok ti nurunka Bundak seduai Saban tu.
Dato Sri William Mawan berandau enggau sekeda bala ka bisi datai. Ari kiba bendar Fr. Jonathan Ringgit, Mr. Dom Silang, Mr. Loya Seman enggau bala ka bukai.
Tusut Bundak seduai Saban bepun ari Ligam. Ligam bebini ngambi Riah, beranakka Padang. Padang bebini ngambi suyah, beranakka Gunggu. Gunggu bebini ngambi Racha, beranakka Garai. Garai bebini ngambi Rechak beranakka Jana. Jana bebini ngambi Lada beranakka Baat. Baat bebini ngambi Lanjut, beranakka Munan. Munan bebini ngambi Nyanggan, beranakka Jenun. Jenun belaki ngambi Daap, beranakka Orang Kaya Temenggong Tandok. O.K Temenggong Tandok bebini ngambi Nuee, beranakka Mawat. Mawat bebini ngambi Lua, beranakka Bundak. Bundak bebini ngambi Marai, beranakka Changgas. Changgas bebini ngambi Dindok, beranakka Daong. Daong belaki ngambi Mancha, beranakka Marai (Indai Penghulu Garan). Mati bini ka terubah, Mawat bebini baru ngambi Saur, beranakka Lemok. Lemok belaki ngambi Tinggom, beranakka Gupi. Gupi belaki ngambi Begarak, beranakka Lindun (Indai Dato Sri Peter Tinggom). Nitihka tusut tu, Bundak seduai Saban tu sama apai, tang enda sama indai.

Mr. Empeni Lang berandau enggau (Niang) Dato Sri Peter Tinggom ak. Kemarau sebedau bejadika lumbung Bundak enggau Saban. Penghulu Garan ngulu bala ka bisi datai nemuai ngagai Lumbung Bundak enggau Saban

Bundak bebini ngambi Marai (Orang Nanga Drau). Iya siku ari urang ti dipebasaka rayat sereta beberita bendar ba kandang menua Krian Tengah. Iya nyadi siku ari tuai ka ngiring rayat menua tu ngemansang ka menua rambau tu menya. Bundak mega beberita ba pengelandik adat enggau penemu tuai bansa Iban lalu teleba ngatur penyarut anembiak redak ka dipegai iya maya nya menya.

Ex-TR Sabai nusui tusut enggau cherita Bundak seduai Saban

(Niang) Dato Sri Peter Tinggom benung bejaku lalu bejadika Lumbung Bundak seduai Saban. Ari kiba nya YB. Dato Sri William Mawan, Penghulu Garan ak. Chunggut enggau YB. Datuk Peter Nyarok ak. Penghulu Enteri.
Ketegal ari pengawa, pengelandik runding enggau penemu sereta penampak rita ka dikembuan Bundak nya tadi, pemati iya diintu baka pengawa Bujang Berani. Bangkai iya enda ditumbak dalam tanah baka urang bukai, tang digaga ka rumah tauka lumbung. Rumah enggau santubung iya mega digaga ari kayu teras. Menyadi iya ka benama Saban mega endang sigi urang tampak rita tampak nama ba menua tu. Nya alai pemati iya mega diintu ngena jalai Bujang Berani. *Lumbung Bundak berimbai enggau lumbung Saban.

Abis pengawa ba Lumbung, bala pemesai enggau pengabang ke bukai lalu ditikika ngagai rumah panjai Nanga Drau. Babi dibanchak kena ka enselan ba kaki tangga. Lemambang Geraman ngelalu ka bala pemesai enggau pengabang bukai ka bisi datai sebedau sida niki ka rumah.

Pengawa ka ngaga baru lumbung Bundak seduai Saban tu kemari dikereja ngena jalai begaji. Tang taja pia, rayat menua tu ngena duit tulung ari (Niang) YB. Dato Sri Peter Tinggom enggau YB. Datuk Peter Nyarok, sereta duit pemeri diri empu ngadu ka tangga besemin ari pun penatai Tanah Pesaka (Pendam) tu nuju ngagai lumbung ngena jalai begutung-ruyung. Tuju ka ngaga jalai besemin tu, ngemudahka pengawa bala ka nganjung antu sereta bala ka deka ngabas lumbung tu.

Raban bala ka bisi datai maya nya suba. Ngena selapuk ba mua nya YB. Tuan Jelaing ak. Mersat (MP P205 Saratok), maya tu kemari benung nyadi Setiausaha Sulit ka Dato Sri Peter Tinggom ak. Kemarau.
Kelimpah ari ka ngadu pendiau Bundak seduai Saban, lumbung tu mega dikena nyimpan Antu Pala. Antu pala tu dikembuan bala urang ka tuai kelia, digantung ba ruai Megat (Penghulu Garan). Kedudi hari tu kemari, bala nyau berebak masuk Kristian, lalu nadai agi ngintu iya baka ka dikereja sida ka tuai menya. Nya alai anembiak ka rebak baru diatu enda tentu berasai nyamai ati meda iya disimpan dalam rumah. * Dulu suba dilang batu enggau dapur diengkah ba baruh gantung Antu Pala. Api seruran dipenyadika dia. Lebuh maya bisi pengawa, kelebih agi maya Gawai, Antu Pala digagaka piring. pengawa tu nadai agi dikereja bala ka rebak dudi. Nyadi sida ka tuai agi sama besetuju mindah ka Antu Pala tu ngagai Pendam, ianya disimpan dalam Lumbung Bundak seduai Saban.

Sunday, September 14, 2008

Ngenang Pengawa Berikan

Kemaya hari tu, bala ka diau di rumah panjai suah bendar sebana ka penusah begiga ka lauk sungai. Ai Krian ka diatu jauh bendar bida enggau ka kelia menya. Sida ka turun ka ai, ngulih ikan enggau jalai nginti, mukat, nyala enggau nyelam jarang bendar bulih mayuh. Suah agi ka lebu nadai utai dibai pulai.
Mr. Katul Ak. Luna - benung nyanggit jala
Ngenang pengawa ka dulu menya. Enti nurun ngagai ai Krian urung Lubuk Labang, Lubuk Lidung, Lubuk Tembawai Tinting, tauka Embuas suah bendar tekenyit ninga semerap ikan besai ngempas nangkap barang utai ka anyut dibai ai ari ulu tauka labuh ari puchuk kayu. Suba ikan ulu baka Semah enggau ikan pegung baka Leko enggau Chou Hu (enda nemu nama ka bendar) mudah bendar dipeda nangkap kelebih agi maya ai baru mudik pasang. Sidang ka ngetan pukat, nyala enggau nginti nadai kala pulai lebu. Sida bulih Lansi, Ikan Tunggal, Baung, Ikan Pait, Aras, Supit, Peridin, Tengas enggau bansa ikan ulu ka bukai. Bala ka bagas turun ka ai bisi bendar jalai ngidup ka diri laban ikan ka diulih laku bendar dijual di rumah panjai.

Musim kemarau, kelia nyadi belabuh ari bulan tujuh setiap taun ngujung ka ai Krian langkang bendar. Pantai ari menua ili mudik keulu nyentuk ngagai pala pasang ba Wong Embuas. Maya tu, ikan ulu jarang bendar dipeda pansut. Bala ka turun ka ai suah bendar bulih ikan ka datai ari menua ili. Kadang-kadang sida tau bulih ikan tasik ba ai urung menua tu. Aku ingat bendar dalam taun 1981 menya maya ka besekula ba SK Nanga Drau, suah bendar enggau urang nyala maya langkang. Bansa ikan ka suah bendar ulih mayuh agi bansa ikan ili, kelebih agi Baung enggau Undang. Mayuh mega bansa ikan ka enda dikelala gamal enggau bansa. Abis musim kemarau, ai pulai dalam sereta chiru baru. Ikan ili pulai ka menua ili lalu ikan ulu belabuh pansut baru.
Pengkalan Nanga Drau enggau Pengkalan Lunching dulu suba penuh enggau perau. Diatu kitai semina ulih meda dua tiga iti aja perau ditu..

Bala ka anembiak rindu bendar ka pengawa nyelam. Dulu suba ai Krian enda keruh baka ka kemaya haritu. Enti keruhpan enda tentu lama, lalu iya nyadi ketegal segang bah ai ka anyut ari ulu. Siti ari kebuah pengawa nyelam tu balat bendar ngerindu ka ati laban kitai ulih meda ikan ba dalam lubang batu din, lalu ngasai ka diri ngulih ka iya ngena senapang ikan. Suba urang nadai takut nyelam ai Krian. Kebuah iya pia laban ai sungai tu seruran rami dipansa mensia ari ulu, ari ili. Urang ka undur ari Budu, Kabo, Babang enggau menua bukai sigi mansa menua tu magang ngena enjin ‘speed’ (Moto Speed). Nya alai, lubuk ka endang ditemu bisi jelu ai pan ulih diselam bala sida ka berani agi.

Taja pan pengawa ka ngulih ikan dikereja tiap-tiap hari, ikan menua tu suba endang tetap mayuh. Kebuah iya pia, ai agi beresi. Apin bisi jalan alun di menua ulu. Mega apin bisi projek betanam betupi ka bedandang besai. Kedua, urang apin tentu mayuh macham jalai ngulih ka ikan. (Semina ngena jala, pukat, ginti enggau senapang ikan). Ketiga, urang ka turun ka ai ngiga ikan ka lauk diri empu. Semadi maya ka bulih lebih baru bisi dibagi ka jual. Keempat, urang ka turun berikan semina bala menua tu empu. Nya pan semina bala ka bisi tubuh, bisi jala, pukat tauka ginti. Bala bukai ka nadai tubuh enggau rengka kena berikan jarang bendar enggau ngereja pengawa tu.

Kemaya hari tu, lubuk ka dalam dulu menya nyau nyadi mabu laban tambun tanah ka anyut ari ulu. Lubuk mega penuh laban kerukuh kayu enggau rau. Ai sungai nyangka nyau enda nyamai endur ikan diau ketegal laban ungkap enggau baruh kayu ka tengelam tambun tanah. Suah mega kitai tepeda ka anak undang, gerama enggau ikan ka mit-mit bakalepung mati. Tentu meh urang bisi ngena utai ka bisa ba ai sungai. Kelimpah ari nya mega, urang nyau nemu bekena ka karan enggau racun!
Munggah sekeda ari pukat ka deka ditan ba sungai

Tusah bendar deka meda ikan besai semerap nangkap ba tengah lubuk kemaya hari tu. Jarang mega kitai meda urang bakaserap betibar ka jala sepemanjai ai. Nadai agi meda urang bekedugau duduk atas perau nginti peridin enggau undang ba Lubuk Labang, Lubuk Lidong tauka Embuas. Enti bisi pan jarang bendar... Siti ari kebuah laban ikan nyau nadai tentu mayuh diulih.

Kemaya hari tu ai Krian nyau pulai sunyi. Urang suah bendar besatup enggau jelu ai maya ka merau tauka turun begiga lauk. Kenu ku urang, jelu ai mega begantung ba ikan ka pemakai sida. Nya alai diatu suah bendar kitai tepeda ka sida betangkap ka bangkai jelu, sampah tauka nganu jelu tupi.

Tuesday, September 2, 2008

Ngintu 31 Ogos (Hari Merdeka)



Fr. Jamal enggau raban iya ari Gereja St. Peters, Saratok ngulu ka bala Kristian besembiang ba St. Jeromes Chapel, Kaki Wong beserimbai enggau pengawa ka ngintu Hari Merdeka (31 Ogos).

Sunday, August 24, 2008

Ngentak Rumah Ba Tembawai Masing

Tanah ka deka endur berumah ba Tembawai Masing nya tanah munggu. Tunga ka ujung tanju enggau ujung bilik dikelingi lebak. Pia mega puting ari ulu nunga ngagai ai Drau, balat bendar renjan. Nitih ka gamal asal menua tu ditu, pengawa ka berumah enda tentu mudah dikereja. Tanah ka tinggi deka dichangkul, ngambika rata dulu. Tanah ka udah dichangkul nya tadi deka diangkut lalu ditambun ngagai endur ka baruh nunga ka ujung tanju enggau ujung bilik. Sida ka tuai dulu menya endang nyabung pengering ati enggau tulang. Enti enda pia, rumah enda ulih digaga laban semua pengawa enggau perengka ka dikena endang betumbuh ari pengering tulang enggau pemintar runding ngadu.

Sebedau belabuh ngentak rumah baru, sida ka tuai dulu meratika adat, penti pemali, burung, mimpi, pengelantang enggau atur. Darah enggau atau babi deka diperatika, enggai ka bisi salah tauka mai reti ka enda manah. Enti sema nyadi burung tauka mimpi ka enda manah, sida deka ngetu sarinya, nganti maya ka nadai penanggul tu. Enti sema burung enggau mimpi nya nanggul bendar (Mimpi enggau burung ka jai) sida enda tau enda muai iya dulu ngena jalai piring, jalai ading. Pia mega enggau adat serta penti pemali. Tiap iti adat enggau penti pemali sida ka tuai dulu menya enda tau enda dititihka. Enggau chara bakatu, pengawa ka berumah bejalai enggau mujur. Pemujur pengawa berumah nentuka sida ulih diau dia gerai nyamai, chelap indap, lantang senang, beranak betelesak nguan dunya tu.

Pengawa ngentak rumah mayuh agi ngena jalai gutung ruyung tauka jalai besaup. Jarang bendar ka bisi begaji. Sida besaup, kelebih agi maya ngereja pengawa ka berat baka nyangkul tanah, nebuk lubang tiang, ngangkut sereta nirika tiang, manggaika ramu ti berat enggau pengawa ka bukai ti enda ulih ditanggung tubuh siku. Pengawa ka lempung agi baka masang geladak, dinding, tangga, enggau atap ulih dipupuk diri empu. Nitih ka pengingat niang Aki, pengerami pengawa maya ngentak tau disebut baka ka begawai. Mayuh bendar kaban belayan datai ari ulu enggau ari ili. Sida ukai semina datai nguang datai ngabang, tang nyaup tulang nitih naka ulih diri empu.

Tiap iku urang nemu tanggung pengawa diri empu. Bala ka lelaki besaup ngereja pengawa ti berat baka nanggung, narit, ngetan tiang, ramu enggau rengka kena berumah. Bala sida ka indu, mela pemakai, nunyau ai ka sida ti gawa. Sekeda bala indu ka regas enggau kering agi nyaup pengawa sida ka lelaki nitih ka ulih diri. Bala anembiak ka udah ulih dikenyadika tulang, mantu ngereja pengawa ka lempung agi.

Bala tuai ka landik betukang nyadika penyanding penemu. Sida ngulu urang gawa, lalu netapka bakani utainya patut digaga. Sekeda ari bala tuai ka endang landik bendar betukang maya tu suba ianya Sabang ak. Empiu. Pengelandik Sabang tu betukang endang beberita kulu kili. Rumah ka digaga iya ukai semina tegap, tang manah dipeda. Kelimpah ari Sabang, bala bukai baka Nambi ak. Anyum, Minggat ak. Changgas enggau Numpang ak. Abang sama bela ngembuan pengelandik enggau pemintar gawa. Sida tu mega ngembuan rengka ka chukup dikena ngaga rumah. Bepun ari pemujur sida tu ngulu ka bala berumah ba Tembawai Masing, sida nyadi beberita. Mayuh bala ari rumah panjai bukai ngambi sida gawa. *Nitih ka pengingat aki, gaji gawa maya tu suba enda besai ianya dalam $20 ngagai $30 aja (Sampai tembu).

Pulai ngagai pengawa ka ngentak nya tadi, sebedau tiang bediri sida besaup numbak lubang tiang. Tembu lubang ditumbak, baru niri ka tiang rumah. Nitih ka cherita aki, jalai ka niri tiang enda sebaka. Iya dikereja nitihka pengelandik enggau pemandai tukang ka ngiring gawa. Tali, kayu penyukung, kayu ka panggal tiang, kayu penyagu enggau ai endang udah dulu disediaka. Maya ka ngentak sida nadai agi bakekalat begiga rengka kena gawa.

Maya tu kelia apin bisi tali baka ka dikena kemaya haritu. Tali digaga ari betik. Iya ditabu dulu ngambika tan dikena nanggung enggau narit tiang. Kelimpah ari tali, kayu udah dulu digaga ka panggal tiang, penyukung enggau penyagu. Ai mega disediaka dikena ngelembutka tanah.

Maya nirika tiang, semua urang besaup magang. Sida enda ibuh diarah. Sida nemu dini utai ka patut digaga. Kenu ku Aki, bala ka kering agi tulang ngangkat sereta nyagu tiang. Udah tiang nya terangkat, bala ka bukai deka nyaguka tiang nya tinggi agi ngena kayu bejanga. Sekeda agi bala bediri ari sepiak narit tali betik ka udah dulu ditanchang ba puchuk tiang ngambi ka tiang nya ulih ditanggung enggau mudah agi.

Udah tiang bediri, iya enda tau enda disukung. Kebuah iya disukung laban enggai ka berubah tauka rebah ninggang urang. Sida ngena kayu sengapa, tang mesti kering ka sukung tiang. Nya alai kayu baka gerunggang selalu bendar dikena. Sida begutung-ruyung nyentuk ka semua pengawa ti berat tadi tembu. Pengelama ka gawa enda tentu, lalu jalai ka malas duruk pangan diri mega nitihka pengelantang.

Maya tu kelia, bisi jaku selebubu ka beribut kulu kili. Bisi urang enda arap ka urang Drau ulih nembu ka rumah sida. Kebuah sida bejaku bakanya laban tanah enda tentu entap, tiang ka diban enda sebaka pemanjai, tiang enggau ramu mega enda sama pemesai. Sida enda terundingka bakani deka nyemela ka rumah ba tanah ka bakanya ngena ramu ka enda sebaka. Taja pia, munyi ka disebut tadi sida ka tuai tu endang sigi tukang. Tiang ka tinggi dikayak. Ai dipanjah dalam lubang tiang ngambi ka tanah lembut. Tiang tadi ulih diunjam dalam agi nitih ka peneka sida. Enti sema tiang ka didirika nya tadi kelalu dalam masuk dalam tanah, kayu digaga nyadi ka panggal pun tiang. Enggau jalai bakatu, sida ulih nyemelaka peninggi puchuk tiang.

Minggat ak. Changgas enggau Numpang ak. Abang ngepun ka pengawa ngentak. Minggat tu nyadi Tuai Rumah maya tu, lalu iya disukung Numpang. Minggat enggau Numpang tu datai ari siti bilik. Nya alai maya ka berumah, seduai agi bekunsi ngaga rumah siti. Taja pan pia, rumah ka digaga seduai besai agi penaik ari urang bukai (5 penaik), laban seduai ngadangka anak uchu ka dudi hari ila enda ulih begulai belama. Nyau ka dudi ari, bilik seduai tu tadi disapat nyadi 2 pintu. Mua ari ulu enggi Numpang lalu iya ka ari ili enggi Minggat.

Tembu ngentak rumah Minggat seduai Numpang, bala bukai pan sama bela mupuk nitih ka pemisi enggau pengelantang diri empu. Gundi ak. Anyum terubah nampung mua ari ili (sepiak Minggat). Sebedau ditampung Senin ak. Umbol. (Senin lama diau ba rumah dapur, sebedau nirika rumah besai). Sabang ak. Empiu terubah nampung mua ari ulu, dititihka Gambing ak. Gindal, Nambi ak. Anyum, Rengan ak. Atat, enggau Entamin ak. Samat (Entamin mega dulu diau ba rumah dapur sebedau ngentak rumah besai). Kenu ka Aki, Nambi ak. Anyum terubah iya ngambu berimbai enggau Sabang. Tang ketegal ka apin chukup perengka enggau ramu meri endur iya ngagai Gambing.

Taun 1937, tujuh pintu bilik udah tembu bendar digaga lalu udah endur diau, ianya enggi Minggat seduai Numpang, Gundi, Sabang, Gambing, Nambi enggau Rengan. Bala ke bukai agi diau ba dapur, tauka baru ngentak dapur. Kelimpah ari Senin enggau Entamin, bala bukai ka udah ngentak dapur maya tu kelia ianya Jan ak Suat, Ansi ak. Ngelayang enggau Ajah ak. Sumok.

Lepas taun 1938, pemanjai rumah tu jauh bendar nambah. Bala ka nampung mua ari ili ianya Gimang ak. Maring (Bilik Achin ke diatu), Luna ak. Megong, Mensan (Apai Megat), Ansi ak. Ngelayang, enggau Juing. (Apai Salok). Bala ka nampung ari ulu nya Entamin ak. Samat (ngaga rumah besai), Jan ak. Suat, Ajah ak. Sumok, Uyu ak. Unong, Impa ak. Anyum, Engkoh ak. Madang, Unchang ak. Antas enggau Titum ak. Unjah.

Nyau ka dudi hari (lebih kurang dalam taun 60-an), Chundi ak. Anjah nampung mua ari ili, berimbai enggau bilik Juing. Aki Ika enggau Ini Ika(Rebecca) belangkau nungking berimbai enggau Chundi (ba jalai penatai). Dalam timpuh 10 taun dalam taun 1980-an, bala ka nampung ari ili betambah baru. Sida ka nampung baru tu ianya Jungan ak. Geraji, Katum ak. Numpang, Geraman ak. Undau, Penghulu Garan ak. Chunggut, Anau ak. Empawi enggau Ngelai ak. Numpang. Mua ari ulu mega bisi nambah baru. Bala ka baru ngidup ka diri baka Joshua ak. Sedin nampung sepiak bilik aki iya Titum. Dalam taun 2006, Anyum ak. Enggi nampung berimbai enggau bilik Joshua ari ulu. Ka dudi hari tu kemari, bisi dua tiga pintu bala ka diau belangkau, tang besempekat enggau rumah panjai tu. Sida tu Louis ak. Brayun, Sangking ak. Munan enggau Mindun ak. Jelani.