Pemuka jaku

Ligam bebini ngambi Riah, beranakka Padang. Padang angkat ari Sebaru Kalimantan, Indonesia pindah ka Rimbas. Dalam cherita ka ditusui urang ka tuai, Padang tu ngetu ba mayuh bengkah menua sebedau ngentapka diri di Rimbas. Peturun Padang, rebak Baat enggau anak iya Munan matak bala pindah ka Batang Melupa, pati ai Krian. Sida berumah ba menua ka dikumbai Nanga Meramuh, Ulu Melupa. Maya tu kelia, tuai ka ngiring bala benama Orang Kaya Temenggung Tandok. Rebak tu kelia, menua agi charut, mensia agi bebalas-balas bebunuh enggau bekayau pangan diri. Rumah sida, disebut kitai diatu "Tembawai Alah" dialah, lalu ditunu bala Balau ka datai ari Banting. Sida pepar mindah ngiga pendiau baru sepemanjai Batang Krian. Raban Beti, Jabas, Manju, Changgas, Gila enggau Chuk pindah ka Krian Tengah. Peturun sida ngentap ka diri di Nanga Drau, pati Kiba ai Krian berumah ba Tembawai Masing...

Lalu meh ngagai rumah panjai kami

Wednesday, April 15, 2009

Jabir, Panding enggau Alas.

Tusun tunggu Iban meruan agi dikena ba rumah panjai ka pengawa ti besangkut paut enggau adat. Kuasa bejalaika adat ba rumah panjai dipegai Penghulu enggau Tuai Rumah. Penyalah ti mit-mit, laya, leman, atur tanah, bumai betaun, adat jadi belaki bini enggau adat pemati nya sekeda ari pengawa ti agi beguna ka adat.
Tunggu kitai Iban tau dipejalaika Tuai Rumah ngena bansa utai ka endang udah ditetap urang ka tuai dulu menya, baka telu manuk, paku lawang, mangkuk, chapak enggau pinggai (Sandin). Tunggu tu tadi dikena ngatur penyalah ka mit-mit di rumah panjai.
Kelimpah ari nya, Tuai Rumah (kelebih agi) ka nyadi tuai ba rumah panjai tau netapka tunggu ngena mata duit. Mata duit tu disebut ngena nama kebuk tauka tajau lama kitai Iban baka ka disebut dibaruh tu lagi;

(a) Satu Uta-uta - penyampau pulai ngagai mata duit sama enggau RM0.25 (Dua puluh lima sen)

(b) Sigi Menukul - penyampau pulai ngagai mata duit sama enggau RM0.50. (Lima puluh sen)

(c) Sigi Jabir - penyampau pulai ngagai mata duit sama enggau RM1.00 (Seringgit)

(d) Sigi Panding - penyampau pulai ngagai mata duit sama enggau RM2.00 (Dua Ringgit)

(e) Sigi Alas - penyampau pulai ngagai mata duit sama enggau RM4.00 (Empat Ringgit)

(f) Sigi Alas Ngerang - penyampau pulai ngagai mata duit sama enggau RM5.00 (Lima Ringgit)

(g) Sigi Alas Berejang - penyampau pulai ngagai mata duit sama enggau RM6.00 (Enam Ringgit)

(h) Sigi Alas Betanduk - penyampau pulai ngagai mata duit sama enggau RM7.00 (Tujuh Ringgit)

(i) Sigi Rusa - penyampau pulai ngagai mata duit sama enggau RM8.00 (Lapan Ringgit)

(j) Sigi Rusa Lelaki - penyampau pulai ngagai mata duit sama enggau RM10.00 (Sepuluh Ringgit)

(k) Sigi Menaga - penyampau pulai ngagai mata duit sama enggau RM16.00 (Enam Belas Ringgit)

(l) Sigi Ningka - penyampau pulai ngagai mata duit sama enggau RM32.00 (Tiga Puluh Dua Ringgit)
Penghulu (Dalam menua bagi kedua) tau bejalaika tunggu ngena kati (timbang) baka ti di baruh tu;
(a) 5 Kati - pulai ngagai mata duit RM5.00 (tauka $3.60 dulu suba)

(b) 10 Kati - pulai ngagai mata duit RM10.00 (tauka $7.20 dulu suba)

(c) 20 Kati - pulai ngagai mata duit RM20.00 (tauka $14.40 dulu suba

(d) 30 kati - pulai ngagai mata duit RM30.00 (tauka $21.60 dulu suba)

(e) 1 pikul - pulai ngagai mata duit RM100.00 (tauka $28.80 dulu suba)
Kelimpah ari bansa tunggu ka udah disebut diatas nya tadi, kitai Iban mega ngena simbol ti bukai, ukai semina ka jalai tunggu tang mega kena ngenyelap ka pengidup pengudah tunggu tadi dipejalaika. Sekeda ari bansa utai ti nyadi simbol nya baka babi (tauka darah babi), duku enggau beliung.

Friday, March 13, 2009

Tembawai

Tuai dulu kelia suah mindah pendiau. Sida berumpang menua. Kebuah ka selalu mindah nya laban ngiga pendiau ti chelap Indap (Reti nya gerai nyamai, lantang senang). Kedua ngiga endur ka bedau diperimba, laban tanah menua bakatu deka nyadi padi. Ketiga, enda siga jelu babas enggau jelu ai mega lalu jauh ari penyakit. Kelimpah ari nya, menua baru nyamai endur begiga bulu babas (paku, tubu) lalu mega mayuh ikan enggau jelu ti nyadi siti ari jalai pengidup maya nya kelia.
Bisi mega kebuah sida ti mindah nya endang dikena mandangka pengering tulang enggau runding anak lelaki. Sida ti ngulu ka urang berumpang menua nya deka nyadi urang ti beberita lalu dipebasa mensia mayuh.
Ditu aku deka nusui sekeda ari tembawai ti udah nyadi endur sida ka tuai menya ngidupka diri sebedau ngentapka pendiau ba endur ka diatu. Endur tembawai nya lalu sida ti tuai ka ngiring anembiak redak maya tu suba ditulis aku nitihka iya ti ditusui aki (Kadam ak. Nambi).
Pun Penatai.
Munyi ti udah disebut ngelamatu, asal penatai urang tuai ti muka menua Drau ditu ianya ari Nanga Melupa. Sida mindah ari menua nya laban rumah di Tembawai Alah diserang bala Balau. Sida ti ulih ngelarika diri lalu belabuh ngepunka pendiau ti baru, kelebih agi ba sepemanjai Batang Krian.

Tembawai Maya Iring Jabas
(i) Nanga Ilas (Kaki Bukit Tengalat)
(ii) Kerango

Ari tu sida pindah baru ka
(i) Sungai Jeno
(ii) Kawang

Ari sungai Jeno enggau Kawang sida pindah baru ka
Nanga Melak

Ari Nanga Melak sida pindah baru ka
Nanga Sungai Kundung

Ari Nanga Sungai Kundong sida pindah baru ka
Nansang *Rumah tu dialahka Seru
*Jabas (Udah pemati iya), diganti menantu iya ka benama Chuk.

Tembawai Maya Iring Chuk
Tembawai Baru

Ari Tembawai Baru sida pindah baru ka
Tembawai Sungai Pelanduk

Ari Tembawai Sungai Pelanduk sida pindah baru ka
Tembawai Sungai Kundung
* Rumah di Sungai Kundong bepechah. Bundak ngiring bala iya berumah ba Tembawai Kilong.

Tembawai Maya Iring Bundak
Tembawai Kilung

Ari Tembawai Kilong sida pindah baru ka
Tembawai Sungai Tekalung

Ari Tembawai Sungai Tekalung sida pindah baru ka
Tembawai Sungai Betung

Ari Tembawai Sungai Betung sida pindah baru ka
Tembawai Tinting tauka Tembawai Panjai.

Notes:
* Bundak mati ba langkau maya berumah ba Tembawai Tinting
* Dua iku tuai ti nganti Bundak ba Tembawai Tinting ianya Antas enggau Minggat
* Rumah panjai ba Tembawai Tinting bepechah baru. Bala ti bepechah tadi belangkau, bedampa ba sepemanjai ai Drau. Dampa ka panjai agi nya ba Nanga Drau. Bala ka diau ditu ngepun pengawa berumah ba Tembawai Masing.

Wednesday, February 25, 2009

Ngenang Pengawa Maya Langkang.

Dulu suba maya panas enggau ujan endang sebaka tiap taun. Musim panas ai sungai deka langkang bendar lalu nyamai endur bemain tauka turun begigaka lauk. Enti maya ujan ai deka bah, lalu pengawa ti turun ka ai deka kurang dikereja.
Dulu kelia, urang turun ka ai kena ngisi maya lepa gawa umai enggai kebun. Sida Ngetan pukat, nyala, nginti, mansai undang, ngiga tekuyung, ngulih milik, ngeresap (ngulihka anak ngena tabir, mubuk (ngulihka bubuk ulu ngena tabir enggau mayuh bengkah chara ti bukai dikena ngulihka bansa utai idup dalam ai ka lauk sida.
Dulu suba, belabuh ari bulan enam hari mupuk deka panas lalu ngujungka kemarau. Musim kemarau enda tentu, tang kadang-kadang hari tau nadai ujan sampai sebulan. Maya tu, ai Krian mupuk langkang, lalu nyamai bendar alai bala ti deka turun ka ai.
Ai ti chiru nyamai endur urang nimbak ikan. Iya mega nyamai endur sida ti rindu nginti. Lubuk Labang, lubuk Lidong, Lubong Embuas selalu endur urang nginti peridin. Ukai semina ikan peridin aja ti ulih, tang kadang-kadang bulih baung, undang, kedebu enggau bansa ikan bukai ti deka makai ginti.
Musim panas, kelebih agi maya ngalih hari pendiau di rumah panjai balat bendar angat. Nyalai, bala sida ka lelaki bebai-bai pangan diri ngiga kayu ti bisi diempa miluk. Kadang-kadang kayu ti rebah ka ai ditanchang dulu ngambika diempa miluk. Musim panas sida nurun ngabas lalu ngulihka miluk dia.
Ai ti mabu nyamai endur begiga tekuyung. Ai urung menua ari ili wong Embuas mayuh bendar tekuyung pasang lalu mua ka ulu Embuas mayuh tekuyung rau. Tekuyung pasang lekat ba batu enggau kayu kelebih agi ba endur ti lansar. Enti sema lama udah nadai digiga kitai tau teulih ka tekuyung pasang ti besai. Tekuyung rau mayuh agi ba endur ti enda datai pasang.
Keresap (anak ikan) mudik ka ulu nitih ai pasang. Bala sida ka indu nganti ba sukut-sukut batu ba tebing sungai, bebaika tabir dikena ngulih keresap. Enti kena maya keresap mayuh, bala ti ngeresap deka bulih bendar nyentuk ka penuh buntut tabir. Bakanya mega maya pasang bubuk (anak undang). Bida enggau maya ngulih keresap, urang ti mubuk deka nurun malam hari. Maya pasang bubuk kitai ulih meda api kelita tauka lampu pichit bakacheli ba tebing sungai. Keresap enggau bubuk ulu tu endang siti ari bansa utai ti bisi ba ai Krian urung menua Kaki Wong tu, lalu nyadi siti ari bansa pemakai urang ba menua tu.
Endur ti beulai, kelebih agi ba lubuk ti bisi kerukuh kayu deka bendar endur ikan diau. Nya alai bala ti ngetan pukat semampai ngining endur ti bakatu endur nerantingka pukat sida. Pukat ditan ngulurka ai. Retinya puting pukat ditarit tunga kili lalu puting tu enda ditanchang. Enti sema pukat ditan ngempang batang ai, iya tau rusak tauka putus kena tumpu kayu lalu nambun reba ti anyut ari ulu. Dulu suba pengawa mukat tu besai bendar asil ketegal laban ikan ti agi mayuh. Suah bendar sida bulih ikan pait, banta, buing, baung lalu enti nasit manah agi tau bulih anak tengas enggau semah.
Enti kemarau nyau udah lama bendar nyadi ai pasang ari ili deka mai pantai mudik ka ulu. Tebing ai, batu enggau kerukuh kayu kadang-kadang nadai ayan agi ketegal kena lamun pantai. Maya tu, ai manah bendar endur bala ti deka nyala. Siti ari kebuah iya manah laban ai nyau nyadi mabu. Kerukuh kayu enggau tingkah batu dalam ai pan udah telamun magang. Nyau ka semua tempat ulih endur nibarka jala, lalu nadai takutka tekait. Maya tu, ikan ulu nadai tentu mayuh ulih. Sida ka nyala suah agi bulih ikan ili enggau undang.
Kemaya haritu, ai Krian nyau enda agi baka ti kelia. Ai enda tentu agi chiru ketegal laban jalai aluh enggau projek betanam ti besai udah digaga ba sepemanjai Batang Krian. Ikan enggau bansa utai bukai ti idup dalam ai pan nyau udah makin kurang. Taja pia, pengawa ti turun ka ai kemaya haritu agi ulih dikereja, kelebih agi kena mantupka pengerindu turun ka ai.

Friday, February 13, 2009

'Gajah Nusu'

Mayuh anembiak kemaya hari tu, kelebih agi sida ti ada lalu diau di nengeri enda nemu nama utai, lalu enda kala ninga nama utai nya disebut. Anembiak rumah panjai ka rebak dudi tu mega mayuh ka enda nemu nama utai, ketegal nama nya nadai agi disebut tauka utai nya tadi nadai agi dipeda tauka dikena ba rumah panjai sida. Nya alai sida suah tegenung, lalu sekeda nanya ka reti lebuh ti ninga bala apai indai, tauka aki ini sida nyebut nama utai nya tadi.
Siti ari leka jaku ti dikena kitai menua tu nyebut nama rumah ti digaga nyangking ba panggau ruai rumah panjai sida nya ‘Gajah Nusu’. Enti kitai nanya ngagai sida ka anembiak, nadai siku sida enda nemu ‘Gajah’ nya siti ari bansa jelu babas ka bisi di menua tasik din, lalu ‘Nusu’ tu siti ari pengawa anak mit kitai mensia tauka jelu ka apin nemu makai beridup ba indai sida. Sida nyangka enda terunding ka reti ‘Gajah Nusu’ dikena nyebut bansa rumah ka digaga ba senentang endur tanju.

Jarang bendar kitai meda rumah panjai kemaya haritu, bisi ngaga rumah nyangking ba ruai sida kelebih agi rumah panjai ka baru diatu. Di Nanga Drau dulu suba bisi dua iti ‘Gajah Nusu’. Siti ‘Gajah Nusu’ digaga ba tanju Minggat ak. Changgas (Empawi ak. Minggat ka diatu), lalu siti agi ba tanju Impa ak. Anyum (Enggi ak. Impa ka diatu). ‘Gajah Nusu’ ba tanju Empawi ak. Minggat udah lama dibuai, tang iya ti ba tanju Enggi ak. Impa agi meruan nyentukka seharitu.
‘Gajah Nusu’ digaga urang ka tuai dulu suba kena ngemesaika agi ruang ba ruai. Pengidup sida ka tuai kelia bepanggai ba pengawa betanam betupi enggau pengawa ngasu beburu. Nya alai sida mayuh nyimpan rengka dikena gawa dalam rumah, kelimpah ari ka ditinggal sebedau langkau umai enggau kebun. ‘Gajah Nusu’ tu nyadi endur besimpan ka tumpa, raga, selabit, agak, lanji. Iya mega nyadi palan endur ngantung duku, kapak, enggau cangkul, lalu mega endur manggai ka tikai. Kelimpah ari nya, ‘Gajah Nusu’ nyadi palan endur naruh rengka kena ngasu beburu baka sumpit, ginti, bubu, jala enggau pukat. ‘Gajah Nusu’ mega nyadika setur endur nyimpan asil padi, lada enggau getah sebedau iya dijembui tauka dijual.

Dulu kelia, bala ka baru ngangkat diri bujang rindu bendar begempuru tinduk di ruai. Maya tu kelia apin bisi pemerindang baka kemaya haritu. Sida nadai radio enggau televisyen. Nya alai maya malam hari sida ti baru ngangkat diri bujang tu begempuru ba ‘Gajah Nusu’, berandau enggau pangan diri nganti mata ti deka tinduk, lalu kelebih agi enti ati bisi ngining peninduk sida ka indu.
‘Gajah Nusu’ ba tanju Empawi ak. Minggat ka dulu suba digaga nyadika rumah sekula. Sida ka tuai baka Impa ak. Anyum, Jilum ak. Ginal enggau Senin ak. Umbol terubah besekula di Kumpai. Abis pelajar di Kumpai, sida tu pulai ka Drau lalu nguluka bala anembiak ba rumah panjai tu ngemansangka pengawa sekula. Sida ngansak urang ka tuai nirika palan endur belajar, lalu sida empu mantu ngajar bala anembiak bukai ba rumah panjai tu. Siku ari pengajar tuai di menua tu ti udah ngajar ba sekula ‘Gajah Nusu’ tu Niang Mr. Kedai ak. Jeti tauka Apai Lajun. Niang Mr. Kedai ngajar ba sekula ‘Gajah Nusu’ tu lebih kurang dalam setaun sebedau sekula baru digaga ngena jalai gutung ruyung ba tanah niang ex-TR Sabang ak. Empiu enda jauh ari sekula SK Nanga Drau ka diatu.

Thursday, January 29, 2009

Tusun Bilik

Tusun lumur bilik dalam rumah panjai Nanga Drau dikira belabuh ari puting ulu. Urang ka bempu bilik lumur satu, tauka puting pengabis ulu nya enggi Anyum ak. Enggi, lalu puting mua ari ili enggi Edward ak. Ngelai. Tusun lumur bilik enggau nama urang tuai ti asal bempu bilik tu baka ti dalam list di baruh tu;
*Note ; Lumur ke lekat ba mua pintu diatu agi lumur lama. Bilik lumur 1 ka dulu suba belabuh ari bilik Mr. Bayai ak. Bungin (Lumur 3 ka diatu).
*
Bilik Lumur 1 (Pengabis Ulu)
Anyum ak. Enggi
(Bilik digaga Anyum ak. Enggi)

Bilik Lumur 2

Joshua ak. Sedin

(Bilik tu digaga Joshua ak. Sedin)

*

Bilik Lumur 3

Bayai ak. Bungin
(Urang tuai ti ngepun bilik tu Titum ak. Unjah)
*

Bilik Lumur 4
Kendat ak. Tukau
(Urang tuai ti ngepun bilik tu Unchang ak. Antas)

*

Bilik Lumur 5

Rambai ak. Inin
(Urang tuai ti ngepun bilik tu Engkoh ak. Madang)
Bilik Lumur 6
Enggi ak. Impa
(Urang tuai ti ngepun bilik tu Impa ak. Anyum)
*

Bilik Lumur 7
Jullius Illai ak. Sagat
(Urang tuai ti ngepun bilik tu Uyu ak. Unong)
*
Bilik Lumur 8
Nilau ak. Ajah
(Urang tuai ti ngepun bilik tu Ajah ak Sumok @ Ajah ak. Abang)
*

Bilik Lumur 9
Bilal ak. Jan
(Urang tuai ti ngepun bilik tu Jan ak. Suat)

Bilik Lumur 10

Paul ak. Entamin
(Urang tuai ti ngepun bilik tu Entamin ak. Samat)
*

Bilik Lumur 11
Dudum ak. Rengan
(Urang tuai ti ngepun bilik tu Rengan ak. Sang)
*

Bilik Lumur 12
Sabai ak. Kadam
(Urang tuai ti ngepun bilik tu Nambi ak. Anyum)
*

Bilik Lumur 13
Senang ak. Gambing
(Urang tuai ti ngepun bilik tu Gambing ak. Gindal) Bilik Lumur 14
Nanggal ak. Gawan (Bilik Niang ex-TR Gawan ak. Sabang)
(Urang tuai ti ngepun bilik tu Sabang ak. Empiu)
*

Bilik Lumur 15
Kundat ak. Brayun
(Urang tuai ti ngepun bilik tu Numpang ak. Abang)
*

Bilik Lumur 16
Minggat ak. Mitai (Kiah ak. Empawi)
(Urang tuai ti ngepun bilik tu Minggat ak. Changgas)
Bilik Lumur 17
Icha ak. Jimbau (Bilik Niang Blanda ak. Gundi)
(Urang tuai ti ngepun bilik tu Gundi ak. Anyum)
*

Bilik Lumur 18
Andu ak. Senin
(Urang tuai ti ngepun bilik tu Umbol ak. Andam)
*

Bilik Lumur 19
Achin ak. Tinggi
(Urang tuai ti ngepun bilik tu Gimang ak. Baring)
*

Bilik Lumur 20
Nyaing ak. Tambat
(Urang tuai ti ngepun bilik tu Luna ak. Megong)
*

Bilik Lumur 21
Chuat @ Kut ak. Tukau (Dulu suba bilik George ak. Penghulu Garan)
(Urang tuai ti ngepun bilik tu Megat ak. Mensan) Bilik Lumur 22
John Edward @ Mengga ak. Giang
(Urang tuai ti ngepun bilik tu Ansi ak. Ngelayang)
*
Bilik Lumur 23
Manggi ak. Salok
(Urang tuai ti ngepun bilik tu Salok ak. Juing)
*
Bilik Lumur 24
TR Gana ak. Senin
(Urang tuai ti ngepun bilik tu Chundi ak. Unjah)
*

Bilik Lumur 25
Ling ak. Geraji
(Bilik digaga Ling ak. Graji)
Bilik Lumur 26
Katum ak. Numpang
(Bilik digaga Katum ak. Numpang)
*
Bilik Lumur 27
Geraman ak. Undau
(Bilik digaga Geraman ak. Undau)
*
Bilik Lumur 28
Penghulu Garan ak. Chunggut
(Bilik digaga Penghulu Garan ak. Chunggut)
*
Bilik Lumur 29
Anau ak. Empawi
(Bilik digaga Anau ak. Empawi)
*
Bilik Lumur 30 (Pengabis Ili)
Edward ak. Ngelai
(Bilik digaga Niang Ngelai ak. Numpang)
Dua pintu ti diau ba rumah kediri ianya Mindun ak. Jelani tauka Ini Rebuh ti diau ba rumah kediri ba tengah laman puting ari ulu, enggau Minggu ak. Giang ti diau berimbai enggau sekula SK. Nanga Drau. Sebedau tu, dua pintu agi ti diau ba rumah kediri ianya Sangking ak. Munan enggau Louis ak. Brayun. Diatu Sangking seduai Louis nitihka bala ti berumah baru di Lidong.